|
 Robb O Stanley ve Graham D. Burrows
Melbourne Üniversitesi, Avusturalya Erkek ve kadınlarda görülen cinsel bozuklukların tedavisi, her evresi terapinin nihai başarısında
ayrı önem taşıyan çok aşamalı bir süreçtir. Terapi, bozukluğun teşhisi ve sebeplerinin değerlendirilmesi gibi karmaşık işlemlerle başlar. Etkili bir tıbbi, psikiyatrik, psikolojik, sosyal ve kültürel bir değerlendirme, doğru bir tedavi için gereken başlıca öğelerdir. Terapinin sonraki aşamalarında, bir çok farklı stratejiden yararlanılabilir. Cinsel bozuklukların tedavisi, psikodinamik bir psikoterapi yaklaşımı, daha derleyen bir psikoterapi yaklaşımıyla ya da bilişsel-davranışsal yaklaşımla gerçekleştirilebilir ve hipnoz desteği, bu yöntemlerin hepsi için önemli bir avantaj sağlayacaktır. Bu bölümün amacı, söz konusu yaklaşımları derinlemesine gözden geçirmek değil, tedavinin verimliliğine hipnozun nasıl bir katkısı olacağını incelemektir.
Cinsel işlevsellikteki klinik bozukluklara, normal bir cinsel hayatın her hangi bir evresinde rastlanabilir ve sebepler oldukça çeşitlidir. Normal bir cinsel işleyişteki evreler sırasıyla cinsel istek, cinsel tahrik, penetrasyon, orgazm ve seks sonrası duygulardır. Bu duygusal ve fiziksel evrelerin her hangi birinde, erkeklerde bir cinsel işlev bozukluğuyla karşılaşılabilir. Söz konusu rahatsızlığın ortaya çıkmasında rol oynayan etkenleri daha sonra ele alacağız.
Bozukluğun doğasını ve sebeplerini derinlemesine incelemek ancak birçok farklı disiplinden yararlanarak mümkün olacaktır. Cinsel bozukluk, çok sayıda hastalığın belirtisi olabileceği için hem kadın hem de erkeklerde rastlanan bu tip rahatsızlıklarda tıbbi değerlendirme, psikolojik tedaviden önce gelen mutlak bir zorunluluktur. Genel ve özel ürolojik, nörolojik ve üreme hastalığı süreçleri incelenmeli, yasa dışı maddeler, yasal yatıştırıcılar ve reçeteli tıbbi ilaçların kullanımına netlik getirilmelidir. Psikiyatrik bozukluklar ve psikolojik güçlüklerle birlikte, kültürel beklentiler ve ilişki şartları, tedavinin nasıl uygulanacağını belirler.
Akıl Hastalıklarının Teşhis ve İstatistik Kılavuzu (Dördüncü Baskı) (DSM-IV, APA, 1994) bu tip rahatsızlıklarda en çok kullanılan teşhis kriterlerini ayrıntılı olarak vermektedir. Alternatif olarak, Dünya Sağlık Örgütü ’nün Uluslar arası Hastalık Sınıflandırması (10. Baskı) ICD-10; WHO 1992) da cinsel bozuklukların bir grup kritere dayanarak sınıflandırılmasını mümkün kılar. Bu rahatsızlığın cinsel bozukluk olarak sınıflandırılabilmesi için, söz konusu kişiyi strese sokması ya da karşılıklı ilişkilerde aksamalara neden olması gerekmektedir. Depresyon ya da genel sıkıntı gibi DSM-IV’ün birinci ekseninde yer alan başka bir hastalığın belirtisi olduğu takdirde, söz konusu rahatsızlık cinsel bozukluk olarak sınıflandırılmaktadır. Bütün rahatsızlıklar türlerine göre, yani ilgili cinsel bozukluğun evresine ve diğer üç boyuta göre sınıflandırılır. Bu üç boyut a) hastalığın doğuştan ya da sonradan edinilmiş olması; b) gene ya da duruma özel olması; c) psikolojik, psikolojik ve tıbbi, genel tıbbi durumla ilgili ya da madde kullanımına bağlı sebeplerle ortaya çıkmış olmasıdır.
Normal cinsel işlevi hakkındaki epidemolojik çalışmaların kısıtlı olması nedeniyle, cinsel bozuklukların teşhisi çoğu kez klinik yargılara dayanır. Cinsel davranışlar değerlendirilirken, hastaların kültürel, etnik ve sosyal özellikleri, yaş ve cinsiyet durumları da göz önünde bulundurulmalıdır. Beklentiler ve davranışlar sosyokültürel faktörlerden oldukça etkilenmektedir ve sorumlu uzmanın, kendi beklentilerini ve standartlarını hastaya dayatması bu noktada çok büyük önem taşımaktadır.
Uzman mümkün olduğunca cinsel güçlüklerin ortaya çıktığı bağlamı bütün olarak değerlendirmelidir. Yaşanılan sıkıntılar hakkında hastanın cinsel partnerinin de fikrini almak, bu tip rahatsızlıkların doğası ve sebepleri hakkında yeni bakış açıları sunmaktadır.
CİNSEL BOZUKLUKLARIN TEDAVİSİNDE BÜTÜNLEYİCİ BİR YAKLAŞIM
Masters ve Johnson’ın (1966, 1970) önerdiği tedavi yaklaşımı, cinsel sorunları uzun süreli psikoterapi alanından çıkarmaktadır. Cinsel işleyişe yaklaşımları ve cinsel güçlüklere yoğunlaşan terapi anlayışları, “seks terapisi” uzmanlığını ortaya çıkaran önemli bir değişimdir. Yaklaşımları, esas olarak davranışsal olarak adlandırılabilmekte; in vivo duyarsızlaştırmaya, kaygı denetimine ve uygun becerilerin pozitif provasının birleştirdiği duyu odaklı tekniğe dayanmaktadır.
Kaplan, (1974, 1979) daha sonra Masters Johnson’ın yaklaşımı daha kapsamlı ve eklemli bir psikoterapi modeline uygulamıştır. Psikoterapi bazlı bir terapi modeli önerse de, o zamanlar bilinen bilişsel-davranışsal stratejileri de işin içine katmıştır. Kaplan, bu mükemmel çalışmasında hipnoz temelli terapilerin olası rolünü tartışmamış olsa da içine hipnozun da eklenebileceği bütünleyici bir yaklaşım sunmuştur.
Cinsel cozukluklara terapi yoluyla müdahale etmek, en az bileşeni gerektirmektedir. Her biri, kendinden önce gelen evreye dayanmaktadır ve başarılı bir sonuç için ilk evreler nadiren yeterli olsa da, belirli bir terapi modeli için hepsi gerekli olmayacaktır.
İlk aşama bozukluğun DSM-IV gibi çağdaş teşhis yöntemleri çerçevesinde değerlendirilmesiyle başlamaktadır. O halde süreç, hastalık sebebi, beklentileri ve ilgili hastanın istekleri temelinde gelişen terapi müdahalesiyle başlamaktadır.
Tedavinin ikinci aşaması gelişmekte olan insan ilişkileri ve hastalık sebeplerinin ortaya konmasıyla başlar. Bu süreç, hasta ve partnerinin açıkça, herhangi bir yargıya bağlı kalmaksızın cinsellik, cinsel inançlar, cinsel duygular ve cinsel ilişkinin gerçekleştiği genel duygusal ortam hakkında tartışmalarını içerir.
Üçüncü aşama, özellikle hastanın ve çiftin kendi cinsellikleri hakkında kabul ettikleri yanlış bilgileri ve “normal” olduğuna inanılan tepkileri düzeltmeyi amaçlayan bir eğitim sürecidir. Giderek daha az görülmeye başlasa da, yanlış bilgiler ve inançlar hala cinsel sorunların sebeplerinden birini oluşturmaktadır.
Tedavinin dördüncü aşaması, “seks” terapisi olarak adlandırılan ve özellikle cinsel davranışlar ve öğrenmeyi hedefleyen terapi müdahalelerini içermektedir. Terapi hakkındaki anlaşmaya, izlenecek yaklaşım belirlendikten sonra hasta ve partneriyle birlikte yapılır. Terapistin ve çiftin ortak çabaları sonucu, terapiye başlandıktan sonra, terapi süreci içerisinde rahatsızlığa dair herhangi bir bilginin ortaya çıkıp çıkmadığını belirlemek için sürekli değerlendirme gerekmektedir. Tedavinin her aşamasında varılan sonucun değerlendirilmesi, uzmanın ve çiftin terapinin odak noktasını belirlemesine yardım eden faydalı bir geri besleme mekanizmasıdır. İşte hipnozun diğer terapi yaklaşımları eşliğinde tedaviye katkıda bulunabileceği nokta budur.
Eğer terapiye karşı dirençle karşılaşırsa ya da tedavinin ilerlemesi yavaşsa, terapist, uygulanış biçimi uzmanlığına göre değişecek daha uzun süreli bir psikoterapi yaklaşımını benimseyebilir. Bozukluğun nedeninin daha yoğun psikolojik sorunlardan kaynaklandığı tespit edilirse, daha kapsamlı bir psikoterapi yaklaşımı gerekli olabilir.
Hipnoz yaklaşımlarının faydasına rağmen, Gilmore (1987) ve Hommond (1990), ABD’deki seks terapistlerinin sadece yüzde beşinin hipnoza başvurduğunu belirtmiştir. Bu durumun, hipnozun terapide kullanımına dair devam eden bilgisizlik ve hipnoz hakkındaki efsanelerin hüküm sürmesi sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir.
HİPNOZ, CİNSEL BOZUKLUKLARIN TEDAVİSİNDE NEDEN YARARLIDIR?
Hipnoz, cinsel bozuklukların tedavisinde geleneksel yaklaşımlarla birlikte uygulandığında, tedavi seçeneklerini geliştirerek süreci rahatlatır. Hammond (1990) hipnozun geleneksel cinsel bozukluk tedavilerinin yanında kullanıldığında birçok avantaj sağladığını belirmiştir. Özellikle, hastanın partneri yoksa, uygun değilse ya da tedaviye katılmaya istekli değilse, hipnoz hastayla birebir çalışmak için iyi bir tekniktir.
Hipnoz, hem yüzeysel, hem de derin olumsuz düşünce süreçlerini etkileyen doğrudan ve dolaylı yöntemler sunmaktadır. Araoz’unda belirttiği gibi (1982), hastaların kendileri hakkındaki olumsuz düşünceleri sorunları büyütmektedir. Cinsellikte düşüncenin, imgenin ve sembollerin çok önemli bir yeri vardır. Rahatsızlıkta rol oynayan özdeşliklerin, sembollerin ve imgelerin değişmesi, terapinin önemli bir amacıdır. Hipnoz, tedavinin bütün seviyelerindeki bilişsel boyutu etkileyen güçlü bir araçtır.
KAYGI AZALMAYI GELİŞTİRMEDE HİPNOZ
Rahatlamak, hipnoz için şart olmasa da, hipnoz kullanımı cinsel işlevleri olumsuz biçimde etkileyebilecek bir unsur olan, kaygıyı azaltmaya yardımcı olabilir. Hipnoz sonucu gelen rahatlama, cinsel ilişki sırasında ya da cinsel ilişki sırasında duyulan suçluluğu yenmede kullanılabilir.
Alternatif olarak, in vivo çalışmalar yeterince pratik değilse de örneğin hastanın her hangi bir partneri yoksa, hipnoz sistemetik duyarsızlaştırma yöntemiyle birlikte de kullanılabilir. Wolpe (1958), sistematik duyarsızlaştırma hakkındaki çalışmasında, hipnozun rolünü çok fazla tartışmasa da hipnozla sağlanmış rahatlama tekniklerinden yararlanmıştır.
CİNSEL KORKULARDAN VE OLUMSUZ KAVRAMLARDAN SAĞLIKLI BİR ŞEKİLDE AYRILMA
Terapideki geçiş sürecinin parçası olarak, hasta herhangi bir cinsel aktivite sırasında, kişilik çözülmesinden sağlıklı ve yapıcı bir şekilde yaralanmaya ve böylece kendisini cinsel korkularından ve olumsuz fikirlerden ayırmaya teşvik edilebilir. Hammond (1990), hastaların kendileriyle cinsel sorunları arasına belli bir mesafe koymaları için bazı stratejilerden bahsetmektedir. Bu yaklaşım, mastürbasyon ve cinsel ilişkinin kendisi için de uygulanabilmektedir.
FANTEZİDE HİPNOTİK İÇİNE ÇEKME, CİNSEL FANTEZİLER DE DAHİL, FANTEZİYE GERÇEK TEPKİLER VERİLMESİNE SEBEP OLUR.
Hipnozun büyük yaralarından biri, gerek doğrudan telkin, gerek metafor yoluyla dolaylı bir şekilde, ortaya çıkan fantezilere hipnoz sırasında gerçek tepkilerin verilmesidir. Bu durum, etkili bir cinsel duyarsızlaştırma ve sağlıklı bir cinsellik ve tavır değişikliği sağlanmasının yanı sıra, hastanın kendi hakkındaki olumsuz düşüncelerinden de uzaklaşmasını sağlar. Ayrıca, hipnoz sırasında fantezinin şekillendirilebilir bir hal alması, cinsel tepkinin uygunsuz bir fetişten, kabul edilebilir bir fanteziye kaymasıyla sonuçlanabilir. Bu, daha uygun bir cinsel ortama yönleniş, hastanın fanteziyi cinsel yakınlaşmayla ya da Marguis(1970)’nin öne sürdüğü gibi mastürbasyondaki farklılıklarla kullanılmasıyla ortaya çıkabilir.
HAZ DUYGULARININ EMİLMESİ
Cinsel ilişkide kişilik çözülmesi, tahrik oranını arttırma ve bilişsel dikkat dağılmalarını yenmek için kullanılabilir. Hipnozun ve cinsel uyanış için telkinin, cinsel hazza yönelik duygulara odaklanarak kullanılması, özellikle yoğun bir cinsel isteğin gerektiği hipoaktif cinsel arzu bozuklukları, ereksiyon sorunları, dişil orgazm bozuklukları ve geç boşalma gibi rahatsızlıklara cinsel ilgiyi arttırmaktadır.
GEÇMİŞ DENEYİMLERİN VE FANTEZİLERİN YENİDEN YORUMLANMASI
Doğrudan telkin ve metafor kullanılarak, geçmiş deneyimlerin tekrar yorumlanması ve eski sorunlu cinsel fantezilerin değiştirilmesi mümkündür. Bu yolla fetiş temelli, örneğin yaralanmaya dayalı mazoşist cinsel fantezilerin daha sağlıklı bir hale getirilmesi mümkündür. Geçmiş cinsel yaşantılar hakkında hissedilen suçluluk duygusu, hastanın olayları tekrar yorumlaması sonucu azaltılabilir. Geçmiş deneyimlerin sağlıklı ve kabul edilebilir taraflarının, uygunsuz ve sağlıksız taraflarından ayrılması da tekrar yorumlama sonucu gerçekleştirilebilir.
GEÇMİŞ DENEYİMLERE MESAFE ALMAK
Travmatik deneyimlerin tedavisinde en sık kullanılan tekniklerin sonucu olarak, hastalar geçmişleriyle aralarına bir mesafe koyarak, mevcut durumun daha önceki kötü bir tecrübenin uzantısı olarak görülmesini sağlayabilirler. tiyatro ve televizyon teknikleriyle geçmişe dair metaforlar, hastaların geçmişe ait duygularını, bu günkü cinsel hayatlarından ayrılmalarına yardım edebilir. Söz konusu teknikler, özellikle geçmiş travmatik deneyimlerin tedavisinde yararlı olabilir.
METAFOR TERAPİLER
Metafor ve hikayelerin kullanımı, başarılı bir cinsel hayat için sürdürülen tedavilerde başarılı sonuçlar vermektedir. Örneğin, vajinismus sıkıntısı çeken yeni evli bir çiftin hikayesine olumlu bir tepki vermiştir. Hikayedeki evin kapılarından biri kilitlidir ve etrafta herhangi bir anahtar görünmez. Kapıyı kırma girişimleri başarısız ve sancılı olmuştur. Araştırmalar sonucu bodrum katında birkaç anahtar bulunur ve genç adam bunlarla kapıyı açmayı deneme karar verir. Acele içinde elindeki anahtarları birbirine karıştırır, yere düşürür ve anahtarları kilide bir türlü sokamaz. Karısı ise daha sakindir ve bütün anahtarları sistematik bir şekilde teker teker deneyerek kapıyı kolayca açar. Anahtarın bulunması, atılması gereken ilk adım olmakla birlikte, kapı çok uzun bir süre kapalı kaldığı için daha sonraki aşamalar başlangıçta zor gelmiştir. Genç adam, kapının menteşeleri için gereken yağı bulduğunda, kapı ardına dek açılmıştır. Başlangıçtan beri, anahtarların kontrolü kadındadır.
Hammond (1990) hastanın hipnoz sırasında hipotalamusta bulunan “kontrol odası”na götürülerek cinsel fonksiyonlarda yapılması gereken değişikliklerin gerçekleşebileceği “kontrol odası tekniği”ne yanıt verebilecek çok sayıdaki bozukluğu gözden geçirmiştir (örneğin, odaya giriş telkinleri ve kademeli olarak birden ona kadar, herhangi bir düğme metaforunu kullanarak cinsel ilgiyi arttırmak).
Sıcaklık, terleme gibi öğeler içeren diğer metaforlar da cinsel isteği arttırmak için kullanılabilir. Erotik çizmeler ve dramatik temsillerde daha önce aynı amaçla kullanılmıştır. (Aroz, 1982). Olumsuz olarak algılanabilecek organların sembolik değişimi de kaygı temelli cinsel rahatsızlıkların ortadan kaldırılmasında kullanılmıştır (Araoz, 1982). Olumsuz olarak algılanabilecek organların sembolik değişimi de kaygı temelli cinsel rahatsızlıkların ortadan kaldırılmasında kullanılmıştır (Araoz, 1982). Örneğin, vajina, güzel bir çiçeğe, penis de fildişi ya da mermerden bir sütuna benzetilebilir.
ZAMAN ESNEMESİ
Zaman esnemeleri, hem geç, hem de erken boşalma vakaları ve aynı zamanda kadının geç orgazm tedavilerinde kullanılabilir. Zaman esnetilerek, orgazma ulaşılan sürenin uzun ve tatmin edici görünmesi amacıyla uzatılabilir ya da orgazma daha çabuk ulaşılması için kısaltılabilir. Bu zaman algısındaki çarpıtma, kaygıyı azalttığı için genellikle cinsel ilişki sırasındaki gerçek zamana da aktarılabilir.
YAŞ GERİLEMESİ VE İLERLEMESİ
Yaş gerilemesi, Watkins’in (1978) belirttiği gibi, hastanın normal bir cinsel hayat sürmesine engel olan ilk travmatik cinsel deneyime geri götürülmesi için kullanılmaktadır. Gerilemeden, aynı zamanda hastayı söz konusu cinsel bozukluğun ortaya çıkmasından önceki herhangi bir zamana taşımak için de yararlanılabilir. Bu tip bir yaklaşım, sağlıklı bir cinsel hayat için hastaları teşvik eder, sistematik duyarsızlaştırmaya yardım eder ve başarılı bir cinsel ilişkinin provası için imkan sunar. Son olarak, gerileme teknikleri cinsel sorunların arkasında yatan duygusal sebeplerin ortaya çıkmasında yardımcı olabilir. Ancak bu aşamada, hastanın hipnoz sırasında verdiği bilgilerin her zaman doğruyu yansıtmadığı göz önünde bulundurulmalıdır.
Yaş ilerlemesi de hastanın bugünkü cinsel sorunlarının üstesinden gelmesinde tatmin edici sonuçları olan benzer bir yöntemdir.
KATALEPSİ
Anestezinin ağrı bölgesine uygulanması gibi, katelepsi de ereksiyon sorunları olan erkeklerde penise ve orgazm zorluğu çeken kadınlarda klitorise aktarılabilir. Crasilneck ve Hall’un (1975) çalışmalarında belirttikleri gibi, penise aktarılan kol kasılmaları, yüzde seksen oranında başarılı sonuç vermiştir. Araoz (1982) da benzer bir şekilde parmak kasılmasını telkin eşliğinde ereksiyon sorunlarını ortadan kaldırmak amacıyla kullanmıştır.
FİZYOLOJİK ETKİLER
Vajinal kasların esnemesini ve cinsel ilişkinin ilk aşamaları için gereken ıslanmayı sağlayan sağlıklı vücut tepkilerine yönelik doğrudan ya da dolaylı telkinler, cinsel tepkilerin ortaya çıkmasına yardımcı olabilmektedir. Bu aynı zamanda cinsel yanıt vermeye de yardım edebilir.
HİPNO-ANALJEZİ VE ANESTEZİ
Erken boşalmaya sebep olan aşırı cinsel istek ve nadiren görülen erkek kadın orgazm vakalarında, cinsel duyarlılık cinsel analjezi telkinleriyle azaltılabilir. Bu tip telkinler, doğrudan verilebilir ya da cinsel organlara anestezi ya da metafor yoluyla aktarılabilir. Disparöni vakalarında da aşırı cinsel istek bu yöntemle azaltılabilir.
HİPNO-ARAŞTIRMA VE HİPNO-DİNAMİK TERAPİLER
Cinsel bozukluklar daha ciddi hastalıkların belirtisi olabilse de, hipnoz araştırma amaçlı olarak da kullanılabilir. Bunun yanında, terapistin hipnoz sırasında elde edeceği bilgiler ve mahkemede kullanılabilecek kesin kanıtlar arasındaki farkın her zaman göz önünde bulundurması gerekmektedir.
CİNSEL BOZUKLUKLARIN HİPNOZ YARDIMIYLA TEDAVİSİ
Cinsel işleyiş bozuklukları; cinsel istek ve arzu bozuklukları, cinsel tahrik bozuklukları, cinsel penetrasyonla ilgili bozukluklar, erkek orgazmında karşılaşılan bozukluklar ve seks sonrası stres olarak sınıflandırılabilir. Bu konudaki bazı yaklaşımlar aşağıda belirtilmiştir. Cinsel bozukluklarında tedavisinde hipnozun yeri için okuyucuya Araoz (1982, 1998), Brown ve Fromm (1987) ve Hammond (1990) tavsiye edilir.
CİNSEL İSTEK VE ARZUYA İLİŞKİN BOZUKLUKLARIN TEDAVİSİ
Cinsel isteğe ilişkin bozukluklar en sık karşılaşılan rahatsızlıklardan biri haline gelmiştir ve sorunun tedavisi de bir o kadar karmaşıktır. Schover ve LoPiccolo (1982), seks terapisi gören hastaların yüzde ellisinin yetersiz cinsel istek şikayeti olduğunu ama buna karşın Hammond’ın (1990)’da belirtildiği gibi bu sorunun en karmaşık ve tedaviye yanıt vermeyen cinsel rahatsızlık olduğunun da altını çizmiştir. Tıbbi ve psikiyatrik sebepleri işin içine karıştırmamak için dikkatli bir ön değerlendirme gerekmektedir. Eğer psikolojik bir sebepten kaynaklanıyorsa, bu rahatsızlıkların sebebi yetersiz cinsel uyarılma, cinsel ilişkiye yoğunlaşamama, hastanın kendi hakkındaki olumsuz fikirleri, düşünceler ve imgeler, kaygı, suçluluk duygusu, öfke ya da cinsel ilgiyi azaltabilecek haz yoksunluğu olabilir.
Travmatik cinsel deneyimler ve yetersiz ebveyn modelleri de bu tip rahatsızlıkların sebebini oluşturabilmektedir (Hammond, 1990). Müdahalenin tabiatı, hastalığın doğasına göre değişecektir.
HİPOAKTİF CİNSEL ARZUYA İLİŞKİN BOZUKLUKLAR
Yetersiz cinsel arzu vakalarının tedavisi, duygusal yakınlık, cinsel ilişki ya da ilişki sorunlarının çözülmesi amacıyla kaygının azaltılmasına yoğunlaşabilir. Hammond (1990), “kontrol odası” metaforunun cinsel fonksiyonları adım adım geliştirmek için nasıl kullanılması gerektiğini açıklamıştır. Hipnoz sonrası telkinlerin, kontrol odası benzeşmesi ile birlikte kullanılması gerektiğini açıklamıştır. Hipnoz sonrası telkinlerin, kontrol odası benzeşmesi ile birlikte kullanılması, hastanın terapiye karşı geliştirdiği direncin aşılmasını ve cinsel tepkilerin arttırılmasını da sağlamaktadır. Hipnoz, ayrıca fantezinin içine girebilmek için de iyi bir fırsat sunmaktadır. Hipnoz altındaki hasta, fanteziye gerçekmiş gibi tepki verdiği için, hipnoz teknikleri, etkili bir cinsel hayatın provasına imkan sunmaktadır. Daha önceki başarılı cinsel deneyimlerin, hipnoz sayesinde tekrar canlandırıldığı vakalarla sık sık karşılaşılmaktadır. Hüküm süren dizginleyici duygunun öfke olduğu durumlarda, öfkenin su ya da kumla söndürülmesi, volkanın kendi içine çökmesi ve depremin durması gibi metaforlardan yararlanılarak hastanın telkin edilmesi sağlanabilir. (Araoz, 1982).
CİNSEL TİKSİNME BOZUKLUKLARI
Cinsel tiksinme çoğunlukla, kaygı ve sakınmaya rastlanan fobik tepkilerle eşdeğer olduğu düşünülmektedir. Hipnoz, fantezinin sistematik duyarsızlaştırılmasında olduğu kadar, diğer fobik rahatsızlıklar için de kullanılabilmektedir. Cinsel ilişkiyi gerçekleştirirken, düşünürken ya da fantezisini kurarken kullanılan rahatlama tekniği sayesinde, kaygının denetimini kolaylaştırmak, hipnozun önemli bir bileşenidir. Hipnoz kullanılarak gerçekleştirilen hayali cinsellik, duyarsızlaştırma sürecini de kolaylaştırmaktadır. Hipnozun her iki kullanımı da, cinsellikten kaçma gibi davranışların tedavisinde yardımcı olmaktadır.
Gilmore (1987), cinsel istekle ilgili paniğe kapılan bir kadına yardım etmek için dolaylı/metaforik tekniklerden yaralanmıştır. Kullanılan metaforların amacı, hastanın geçmiş cinsel deneyimleriyle özdeşleştirdiği acı ve panik duygusunu bu günkü cinsel hayatından ayırmasına yardım etmektir. Güneşli bir günde yapılan yürüyüşe dair ilk mtafor rahatlamayı sağlamak ve duyguları okşaycı bir tecrübenin büyüsüne kendini kaptırma hissini verebilmek için tasarlanmıştır. İkinci metafor, başarısızlığı yenmeye ve böylece kontrolü tekrar ele geçirmeyi ima etmektedir. Üçüncü metafor, acıyı ve suçluluk duygusunu unutmayı sağlayan yolları göstermektedir. Hammond (1990), cinsel tiksintiyi yenmek için birçok öneride bulunmaktadır. Cinsel bir fobiye yaklaşım, çoğu kez duyarsızlaştırma örneğini içerse de, esnek yaklaşımlar cinsel işlevi duygusal bir süreç olarak temsil etmekte daha başarılı sonuçlar vermektedir. Araoz (1982) hastanın kendi cinsel faaliyetlerini kendi isteğine göre değiştirip kontrol edebileceği bir teknik sunmaktadır. Cinselliğe karşı bilgisizlik sonucu oluşan tutumlar, içerideki çocuğun tekrar eğitilmesi sonucu değiştirilebilmektedir (Araoz, 1982). Benzer bir şekilde, vücudun bazı organları ya da doğrudan cinsel organlar, güzel, ya da daha öncede anlatıldığı gibi daha çekici nesnelere benzetilebilmektedir.
CİNSEL İSTEĞE BAĞLI RAHATSIZLIKLARIN TEDAVİSİ ERKEK EREKSİYON SORUNLARI
Crasilneck (1979, 1982), cinsel bozukluk yaşayan hastalarda hipnoz kullanımına ilişkin kapsamlı çalışmalar yürütmüştür. Tam bir ereksiyona ilişkin telkinler bu hastalara yardım edebildiği gibi, metaforik ereksiyon özdeşimler de dolaylı yaklaşımlar tarafından önerilebilmektedir. Kol ya da parmak katelepsileri de, ereksiyona aktarılabilmektedir (Crasilneck ve Hall, 1975;Araozi 1982; Hammond, 1990). Hipnoz sonrası telkinler de başarılı olabilmektedir (Crasilneck ve Hall, 1975). Cinsel bozukluğun henüz ortaya çıkmamış olduğu bir yaşa geriletme metodu da kullanılan yöntemler arasındadır (Kroger ve Fezler, 1976). Hipnoza bağlı duyarsızlaştırma ve cinsel başarı provaları, özgüveni yeniden tesis etmeye katkıda bulunabilir. Hipnoz, aynı zamana geçmişteki cinsel fantezilerin incelenmesinde ve bunların daha sonra bugünkü cinsel hayata uyarlanması için kullanılabilmektedir. Gilmore (1987), ereksiyon bozukluklarının tedavisinde uygun ve doğru seçilmiş metaforların önemini vurgulamaktadır. Umut, özen ve yetkinlik hissini geri getirmek için tasarlanmış üç metafor, ilişki sırasında ereksiyonu önleyen sorunların çözümünde hep birlikte kullanılmaktadır.
KADIN CİNSEL İSTEK BOZUKLUKLARI
Kadınların cinsel istek bozukluklarının belirleyici özelliği, tatmin edici bir cinsel aktiviteyi sağlayabilecek vajina genişliği ve ıslaklığın sağlanmasıdır. Söz konusu rahatsızlık, disparöni olarak ortaya çıkabilmektedir ancak, cinsel isteğe bağlı sebeplerin ana faktörler olduğu bir kategoride yer almazlar. Mastürbasyon sırasında ya da mastürbasyondan bağımsız durumlarda fantezinin kullanımı, yetersiz uyarılma etrafında gelişen kadın cinsel bozuklukların tedavisinde yararlanılan önemli bir stratejidir. Hipnoz, doğası gereği fanteziye gerçekmiş gibi tepki verdiği için, hipnoz teknikleri etkili bir cinsel hayat provası için iyi bir fırsat sunmaktadır. Hammond (1990), vajinal ıslaklığı sağlamak ve cinsel isteği arttırmak için bir takım önerilerde bulunmuştur. Söz konusu stratejiler, hipo-aktif arzu bozuklukları, disparöni ve cinsel beraberlikte orgazmın yokluğu gibi durumlara da uygulanabilmektedir. Başarılı bir cinsel ilişkinin zihinsel provası, başlangıçta zayıf cinsel isteğin giderek arttırılması ve terleme, vücutta gezintiye çıkarak cinsel haz bölgelerini bulma gibi metaforlardan yararlanmak cinsel isteği arttırmada kullanılabilecek yöntemlerden bazılarıdır.
CİNSEL PENETRASYONA İLİŞKİN RAHATSIZLIKLARIN TEDAVİSİ
ERKEKLER HASTALARDAKİ DİSPARONİ
Erkeklerde görülen disparoni, çoğu kez organik bir sebepten ortaya çıkar. Bu rahatsızlık, mümkün olduğunca tıbbi yöntemlerle tedavi edilmelidir, ama eğer hastalık devam ederse hipnoza başvurulabilir. Hipno-analjezi ve anestezi gibi yaklaşımların başarılı sonuç verebilir. Söz konusu rahatsızlığın başka bir belirtisi olarak ortaya çıkıp çıkmadığı da göz önünde bulundurulmalıdır.
KADIN HASTALIKLARINDAKİ DİSPARONİ
Cinsel ilişki sırasında ya da sonrasında görülen disparoni, ciddi bir fiziksel muayene ve ayrıntılı bir psiko-seksüel değerlendirme gerektiren, sık rastlanan klinik bir problemdir. Söz konusu rahatsızlık, sadece sendromun sebebi yetersiz cinsel uyarılma ve ıslanma ya da vajinismus değilse disparoni olarak teşhis edilir. Kadınlarda rastlanan cinsel istek bozukluklarına daha önce değinmiştik. Uyarılmaya bağlı sorunların dışındaki sebeplerden ortaya çıkan disparoni, çoğu kez tıbbi müdahale gerektiren organik nedenlere sahiptir. Eğer sonuç, tıbbi müdahaleye uygun olmayan bir disparoni ise, ağrılara uygulanan hipnoz tedavisi bu rahatsızlığı da uygulanabilir. Hipno-analjezi ve cinsel organlara transfer edilen anestezi de başarılı olabilir. Erkek disparoni vakalarında olduğu gibi, kadınlarda da bu şikayetin başka bir hastalığın belirtisi olup olmadığına dikkat etmek gerekir.
VAJİNİSMUS
Penis, parmak, tampon ya da herhangi bir cismin vajinaya penetrasyonu sonucu, vajinanın dış çeperini saran kasların sürekli veya aralıklarla istem dışı olarak kasılmasına sebep olan vaginismus, zaman zaman disparöni sonucu ortaya çıkan ikincil bir rahatsızlık olsa da, aslında psikolojik bir hastalıktır. Hammond (1990) cinsel isteği arttırmak ve vajinanın ıslanmasını sağlamak için bir takım önerilerde bulunmuştur. Bu bölümde daha önce de anlatıldığı gibi, metaforla tedavi yaklaşımları da anlatıldığı gibi, başarılı olabilmektedir. Vajinanın kontrolü, partnerden çok, kadının kendi kontrolündedir.
ORGAZM YANITINA İLİŞKİN BOZUKLUKLARIN TEDAVİSİ
ERKEN BOŞALMA TEDAVİSİ
Erken boşalma, tedavi edilebilme oranı en yüksek olan erkek cinsel bozukluklarından biridir ve söz konusu tedavi doğrudan ve dolaylı birçok yöntemden faydalanılmaktadır. Performans kaygısı erken boşalmanın en sık rastlanan sebeplerinden biri olduğu için, çoğu yöntem kaygıyı azaltma üstüne yoğunlaşmaktadır. Hipnoz destekli duyarsızlaştırma ve başarılı bir cinsel ilişki provası, bu kaygı kaynaklı rahatsızlığın tedavisinde kullanılmaktadır. Sağlıklı bir kişilik çözülmesinin yaratıcı kullanımları ve dikkat dağıtma teknikleri de erkeklerin aşırı cinsel istekten psikolojik olarak uzaklaşmalarına yardım etmektedir.
Cinsel uyarılmaya karşı edinilmiş aşırı duyarlılık da kendi cinsel tepkilerini yakından inceleyen tarafından belirtilmiştir. Bu sebeple, daha önce cinsel uyarılmanın azaltılması için cinsel organlara anestezi uygulanmasına başvurulmuştur (Doane, 1971). Cinsel aktivite sırasındaki zaman algısını değiştirmek için de zaman esnetme tekniklerinden faydalanarak kaygı azaltılmaya çalışılmış ve aşırı uyarılmanın önüne geçilmiştir.
ERKEKLERDE GEÇ ORGAZM RAHATSIZLIKLARININ TEDAVİSİ
Erkelerde geç orgazm yanıtı sebebinin psikiyatrik, organik ya da ilaç kaynaklı olup olmadığını belirlemek için dikkatli bir değerlendirme yapmak gerekmektedir.
Cinsel uyarılmanın yeterli (yoğunluğunu ve süresini) ve beklentilerin hesaba katılması gerekmektedir. Orgazmdaki gecikmenin daha sonra yetersiz cinsel aktivite olarak geri dönecek yetersiz cinsel uyarılmayı ya da partner katılımını yansıtıyor olması mümkündür. Kadınlardaki cinsel istek yetersizlik vakalarında uygulanan tedavi yöntemlerinin hepsi erkeklere de uygulanabilir; başarılı bir cinsel ilişkinin zihinsel provası, başlangıçta zayıf cinsel isteğin giderek arttırılması ve terleme, vücutta gezintiye çıkarak cinsel haz bölgelerini bulma gibi metaforlardan yararlanmak cinsel isteği arttırmada kullanılabilecek yöntemlerden bazılarıdır.
Televizyon ve tiyatro gibi dramatik teknikler, hastaya bir model teşkil ederek cinsel ilişki ve haz için istek verir.
KADINLARDAKİ ORGAZM RAHATSIZLIKLARININ TEDAVİSİ
Kadınlarda rastlanılan geç orgazm ya da orgazm olamama sorunu sık sık klinik problemler ortaya koymaktadır. Söz konusu bozukluğun ortaya çıkış anı ve seyri, psiko-seksüel tarih, hastanın psikiyatrik, psikolojik ve tıbbi özellikleri de rahatsızlığın sebeplerinin ortaya çıkarılması için gereklidir. İlaç, uyuşturucu ve alkol kullanımı da değerlendirmeye tabi tutulmalıdır. Cinsel davranışlar ve ilişkinin özellikleri de rahatsızlıkların değerlendirilmesinde önemli faktörlerdir. Diğer değerlendirme parametreleri ve tedavi yöntemleri, erkelerde gecikmiş orgazm vakalarında uygulanan stratejilere benzemektedir.
SEKS SONRASI GÖRÜLEN RAHATSIZLIKLAR
Az sayıdaki hasta, seks sonrası suçluluk duygusu, korku ya da depresyondan şikayet etmektedir. Bu olgular nadiren özel bir cinsel bozukluk olarak adlandırılsa da, yine de cinsel odaklı rahatsızlıklardır. Cinsel duygular ve aktiviteler hakkında kişinin kendini suçlaması, genellikle takıntılı, kaygıya yakın bir kişiliğin göstergesidir. Cinselliğe karşı aşırı kısıtlayıcı bir aile geçmişi ya da katı ahlaki ve dini yasaklar çoğunlukla bu rahatsızlığın sebepleri arasında yer almaktadır. Söz konusu bozukluğun, hastanın sosyo-kültürel ve dini arka plana göre değerlendirilmesi gerekmektedir.
SONUÇ
Hipnoz, birçok farklı cinsel rahatsızlığın tedavisine yardım etmektedir ve hipnoz alanında uzman olmayan seks terapistlerine yeni açılımlar sunmaktadır. Hipnozun cinsel bozuklukların tedavisinde daha yaygın bir şekilde kullanılmaması üzüntü vericidir.
REFERANSLAR
AmericanPsychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th edn) (DSIV) Washington DC: APA Araoz, D. L. (1982). Hipnosis and Sex Therapy. New York: Brunncr/Mazcl.
Araoz, D. L. (1998). The New Hypnosis in Sex Therapy: Cognitive-Behavioral Methods for Clinicians. New Jersey: Aranson.
Brown, D. P. & Fromm, E. (1987). Hypnosis and Behavioural Medicine. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
Crasilneck, H. B. (1979). The use of hypnosis in the treatment of psychogenic impotcncy. Aust. J. Clin. Exp. Hypn., 2, 147-153.
Crasilneck, H. B. (1982). A foilow-up study in the use of hypnotherapy in the treatment of psychogenic impotency. Am. J. Clin. Hypn.. 25, 52-61
Crasilneck, H. B. & Hall, J. A. (1975). Clinical hypnosis: Principles and Applications. New York: Grune & Stratton.
Dcnncrstcin, L., Stanley, R. O. & Burrows, G. D. Burrows & B. Davics (Eds), Handbook of Studies in Anxiety, (pp 265-278). Amsterdam: Elsvicr/North Holland.
Doane, W. L. (1971). Report of a case of anesthesia of the penis cured by hynothcrapy. J. Am. Lust. Hypn., 12, 165.
Gilmore, L. G. (1987). Hypnotic metaphor and sexual dysfunction. J. Sex Mar. Ther., 13, 45-57.
Hammond, D. C. (Ed.) (1990). Handbook of Hypnotic Suggestions and Metaphors. New York: W. W. Norton.
Kaplan, H. S. (1974). The New Seks Therapy-Active Treatment of Sexual Dysfunctions. New York: Brunner/Mazel.
Kaplan, H. S. (1979). The New Sex Therapy, Vol. II-Dsorder.-; of Sexüal Desire and other New Concepts and Technigues in Sex Therapy. New Desire and other New Concepts and Technigues in Sex Therapy. New York: Brunner/Mazcl.
Kroger, W. S. & Fczler, W. D (1976). Hypnsis and Behaviour Modification: ımagery Conditioning. Phidelphia, PA: J. B. Lippincott.
Marguis, J, N. (1970). Orgasmic reconditioning: changing sexual object choice through controling masturbation fantasies. J. Behav. Ther. Exp. Psychiat., 1, 263-265.
Masters, W. H. & Johnson, V E. (1996). Hitman Sexual Response. Boston: Little Brown.
Masters, W. H. & Johnson, V E. (1990). Human Sexual Inadeguacy. Boston: Little Brown.
Schovcr, L. & LoPiccolo, J. (1982). Treatment effectiveness for dysfunctions of sexual desire. J. Sex Mar. Ther., S, 179-197.
Stanley, R. O. & Brrows, G. D. (1997). Hypnosis in the treatment of sexual dysfunction. In R. O. Stanley & B. j. Evans (Eds), Hypnosis in the Treatment of Sexual Dysfunction., Artemis.
Watkins, J. (1978). The Therapeutic Self. New York: Human Services Press.
Who (1992). The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical Description and diagnostic Guidelines (10th edn). Geneva: World Healt Organization.
Wofpe, J. (1958). Psychotherapy by Reciprocal Inhibition. Stanford, CA: Stanford University Press. |
